Neki aspekti ustavnog položaja predsjednika republike u državama nastalim disolucijom Jugoslavije u svjetlu komparativnog prava
Bočna strana članka
Glavni sadržaj članka
https://orcid.org/0009-0001-4760-8844
Apstrakt
U svakoj državi sa republikanskim oblikom vladavine, pa tako i u novonastalim državama na području Jugoslavije (Sloveniji, Hrvatskoj, Makedoniji, Srbiji, Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini), ustavne odredbe koje se odnose na predsjednika republike regulišu način izbora, dužinu mandata, odgovornost i njegova ovlašćenja, uključujući i ona prema zakonodavnoj i izvršnoj vlasti (parlamentu i vladi). U ovom radu analiziraćemo ustavni položaj predsjednika republike u šest novonastalih država na području Jugoslavije u pogledu načina izbora, trajanja mandata, u vezi s tim utvrđivanja odgovornosti, te ovlašćenja prema parlamentu. Dijeleći istu jugoslovensku istoriju, ove novonastale države razvijaju svoje ustavne sisteme u različitim pravcima, kombinujući elemente parlamentarnog, ali i polupredsjedničkog sistema. Posebnu pažnju zavređuje Bosna i Hercegovina, kao jedina složena država, sa dva entiteta koji imaju ustav, šefa države, a koje ćemo takođe obuhvatiti ovom analizom. Cilj rada je da prikažemo sličnosti, ali i razlike u ovlašćenjima predsjednika republike u pogledu zakonodavne vlasti, kroz prizmu teorijskih okvira oblika državne vlasti, posebno ističući pojedina specifična rješenja koja ispoljavaju analizirane države – bivše jugoslovenske republike. Osim međusobne komparacije predsjednika republike u navedenim državama, položaj predsjednika republike ćemo razmatrati i u svjetlu ovlašćenja šefa države u pojedinim zemljama Istočne Evrope (Letoniji, Litvaniji, Estoniji, Češkoj, Slovačkoj), koje su takođe nastale disolucijom zajedničke države u kojoj su bile do devedesetih godina prošlog vijeka, kao i u nekoliko drugih država koje su zbog napuštanja koncepta socijalističke ustavnosti donijele nove ustave (Poljskoj, Mađarskoj, Rumuniji).
Preuzimanja
Detalji članka
Ovaj rad je pod Creative Commons Autorstvo 4.0 Internacionalna licenca.
Reference
Abolina, I. 2018. Presidential Suspensive Veto Decision-Making Practice in Latvia: Valdis Zatlers and Andres Berzinš. In: Nordsci Conference on Social Sciences (Book 2, Vol. I). Sofia, pp. 471-479. https://doi.org/10.32008/NORDSCI2018/B2/V1/51
Đorđević, Đ. M. 2021. The presidents of the Baltic States: Comparative overview. Strani pravni život, LXV (4), pp. 621-630. https://doi.org/10.5937/spz65-35047
Garlicki, L.L. 1997. The Presidency in the New Polish Constitution. East European Constitutional Review, 6(2-3), pp. 81-89.
Golić, P. D. 2020. Kolektivni šef države i sistem vlasti – bosanskohercegovačka rešenja u svetlu uporednog prava. Strani pravni život, LXIV (2), pp. 27-42. https://doi.org/10.5937/spz64-26529
Golić, P. D. 2021. Ustavnopravni položaj predsednika Republike Srpske u svetlu uporednog prava. Strani pravni život, LXV (2), pp. 231-247. https://doi.org/10.5937/spz65-31015
Ismayr, W. 2010. Die politischen Systeme Osteuropas im Vergleich. In: Ismayr, W. (ed.), Die politischen Systeme Osteuropas, 3rd ed. Wiesbaden: Vs Verlag, pp. 9-78.
Jovanović, M. 2009. Političke institucije u političkom sistemu Srbije. Beograd: Institut za političke studije.
Kaučič, I. 2006. Predsednik republike med ustavo in politično prakso. Podjetje in delo, 32(6/7), pp. 1615–1628.
Kaučič, I. 1995. Funkcija predsednika republike in državni zbor. U: 1. Strukovno srečanje pravnikov s područja javnega prava, Brdo pri Kranju, 28. in 29. november, 1995. Ljubljana : Inštitut za javno upravo, pp. 257-272.
Klimovski, S. et al. 2012. Ustavno pravo. Skoplje: Prosvetno delo.
Krouwel, A. 2003. Measuring Presidentialism and Parliamentarism: An Application to Central and East European Countries. Acta Politica, 38(4), pp. 333-364. https://doi.org/10.1057/palgrave.ap.5500041
Kutlešić, V. 1991. Suspenzivni veto u Ustavu Srbije u svetlu komparativnog prava. Strani pravni život, 2-3, pp. 19-27.
Marković, G. 2011. Pravna priroda sistema državne vlasti u Bosni i Hercegovini. Pravna riječ, 27, pp. 183-198.
Marković, G. 2007. Institucija šefa države u Bosni i Hercegovini i komparativno. Pravna riječ, 10, pp. 261-280.
Marković, R. 2007. Ustavni sud u Ustavu Republike Srbije od 2006. godine. Anali Pravnog fakulteta u Beogradu, 55(2), pp. 19-46.
Orlović, S. 2008. Ustavni sud u pravu i politici. Srpska politička misao, 22(4), pp. 239-252. https://doi.org/10.22182/spm.2242008.11
Pavlicek, V. & Kindlova, M. 2006. The Czech Republic. In: Kortmann, C., Fleuren, J. & Voermans, W. (eds.). Constitutional Law of 10 EU Member States: The 2004 Enlargement. Leiden: Kluwer Law International, pp. 1-74.
Pejković, M. 2010. Položaj šefa države u političkom sistemu Srbije. Srpska politička misao, 28(2), pp. 101-119. https://doi.org/10.22182/spm.2822010.5
Pejić, I. 2018. Podela vlasti u ustavnom sistemu Srbije: mogućnost ravnoteže. U: Simović, D. & Šarčević, E. (ur.), Parlamentarizam u Srbiji. Sarajevo: Centar za javno pravo, pp. 33-53.
Petrov, V. 2018. O nekim opštim mestima u poimanju sistema vlasti uopšte i u Republici Srbiji. U: Simović, D. & Šarčević, E. (ur.). Parlamentarizam u Srbiji. Sarajevo: Centar za javno pravo, pp. 13-33.
Pilipović, M. 2023. (Ne)mogućnosti raspuštanja predstavničkih organa u Bosni i Hercegovini. U: Mirjanić, Ž. (ur.), Zbornik radova sa Međunarodnog naučnog skupa „Izazovi i perspektive razvoja pravnih sistema u XXI vijeku” Tom I, (III) 3. Banja Luka: Pravni fakultet Univerziteta u Banjoj Luci, pp. 243-263.
Radojević, M. 2007. Institucija predsednika Republike u novom ustavu Srbije. Politička revija, 2-4, pp. 629-646.
Ribarič, M. 1996. Predsednik republike v procesu političnega odločanja. U: II Strukovno srečanje pravnikov s područja javnega prava, Rogaška Slatina, 26. in 27. november 1996. Ljubljana : Inštitut za javno upravo, pp. 79-106. Dostupno na: www.2gov.si/up-rs/1992-2002/mk.nsf/0/64db9f95aa917a17c125678d0065f5cb.
Ribičič, C. 2004. Predsednik Republike kot element stabilnosti v parlamentarnem sistemu. U: X Dnevi javnega prava (Zbornik referatov). Portorož: Inštituta za javno upravo, pp. 83-93.
Simović, D. 2011. (Ne)dovoljno racionalizovani parlamentarizam mitrovdanskog ustavotvorca. U: Petrović, M. (ur.). Zbornik radova: Ustav Srbije – pet godina posle (2006-2011). Niš: Pravni fakultet u Nišu i Pravni fakultet u Кragujevcu, pp. 185-199.
Simović, D. 2008. Polupredsednički sistem. Beograd: Pravni fakultet Univerziteta u
Beogradu.
Simović, D. & Petrov, V. 2018. Ustavno pravo. Beograd: Kriminalističko-policijska akademija.
Smerdel, B. 2007. Ekspertski tekst Ustava Crne Gore. U: Šarčević, E. (ur.). Ustavno zaokruživanje države: U susret novom Ustavu Crne Gore. Beograd: Fondacija Heinrich Böll – Regionalni ured za Jugoistočnu Evropu, pp. 111-122.
Šarčević, E. 2007. Podjela vlasti u ekspertskom tekstu Ustava Crne Gore. U: Šarčević, E. (ur.). Ustavno zaokruživanje države: U susret novom Ustavu Crne Gore. Beograd: Fondacija Heinrich Böll – Regionalni ured za Jugoistočnu Evropu, pp. 21-82.
Šturanović, P. 2017. Zakonodavna nadležnost skupštine u savremenom parlamentarnom sistemu. Podgorica: Službeni list Crne Gore.
Šuković, M. 2010. Koncepcija i sadržina Ustava Crne Gore od 2007. godine – prilog raspravi o ulozi, funkcijama i odgovornosti države u savremenosti. Podgorica: Crnogorska akademija nauka i umjetnosti.
Šuković, M. 2009. Ustavno pravo. Podgorica: CID.
Tsebelis, G. & Rizova, T. P. 2007. Presidential Conditional Agenda Setting in the Former Communist Countries. Comparative Political Studies, 40(10), pp. 1155-1182. https://doi.org/10.1177/0010414006288979.
Pravni izvori
Ustav Republike Slovenije. Službeni glasnik Republike Slovenije, br. 33/91-I, 42/97 – UZS68, 66/00 – UZ80, 24/03 – UZ3a, 47, 68, 69/04 – UZ14, 69/04 – UZ43, 69/04 – UZ50, 68/06 – UZ121,140,143, 47/13 – UZ148, 47/13 – UZ90,97,99, 75/16 – UZ70a i 92/21 – UZ62a, Pravno-informacijski sistem Republike Slovenije. Dostupno na: https://pisrs.si/pregledPredpisa?id=USTA1, 12. 5. 2024.
Ustav Republike Hrvatske Narodne novine, broj 56/90, 135/97, 113/00, 28/01, 76/10 i 5/14 (prečišćen tekst). Ustavni sud Republike Hrvatske. Dostupno na: https://www.usud.hr/sites/default/files/dokumenti/Redakcijski_prociscen_tekst_Ustava_Republike_Hrvatske_Ustavni_sud_Republike_Hrvatske_15._sijecnja_2014_.pdf, 12. 5. 2024.
Ustav Crne Gore, Službeni list CG, br. 1/2007 i 38/2013 - Amandmani I-XVI) (prečišćen tekst). Ministarstvo javne uprave. Dostupno na: https://www.gov.me/dokumenta/8001ff01-60bd-451a-be3f-83e7b71e112a, 12. 5. 2024.
Ustav Republike Srbije, Službeni glasnik RS, br. 98/2006, 16/2022. Dostupno na: https://www.paragraf.rs/propisi_download/ustav_republike_srbije.pdf, 12. 5. 2024.
Ustav Severne Makedonije, Službeni list SM, br. 1/92, 31/98, 91/01, 84/03, 107/05, 3/09, 49/11, 6/19, 36/19 – Prečišćen tekst.
Ustav Bosne i Hercegovine. Aneks IV Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini i Službeni glasnik BiH, br. 25/2009 - Amandman I, Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine. Dostupno na: https://parlament.ba/data/dokumenti/pdf/vazniji-propisi/Ustav%20BiH%20-%20B.pdf, 12. 5. 2024. Ustav Republike Srpske. Narodna skupština Republike Srpske. Dostupno na: https://www.narodnaskupstinars.net/sites/default/files/upload/dokumenti/ustav/lat/ustav_republike_srpske.pdf, 12. 5. 2024.
Ustav Federacije BiH, Službene novine FBiH, br. 1/1994, 1/1994 - Amandman I, 13/1997 - Amandmani II-XXIV, 13/1997 - Amandmani XXV i XXVI, 16/2002 - Amandmani XXVII-LIV, 22/2002 - Amandmani LVI-LXIII, 52/2002 - Amandmani LXIV-LXXXVII, 60/2002 - ispr. Amandmana LXXXI, 18/2003 - Amandman LXXXVIII, 63/2003 - Amandmani LXXXIX-XCIV, 9/2004 - Amandmani XCV-CII, 32/2007 - ispr., 20/2004 - Amandmani CIII i CIV, 33/2004 - Amandman CV, 71/2005 - Amandmani CVI-CVIII, 72/2005 - Amandman CVI, 88/2008 - Amandman CIX, 79/2022 - Amandmani CX-CXXX, 80/2022 - ispr. i 31/2023 - Amandman CXXXI (neformalni prečišćeni tekst). Ustavni sud Federacije BiH. Dostupno na: https://www.ustavnisudfbih.ba/bs/dokumenti/ustav_precisceni_tekst%20najnoviji%20do%20CXXX%20bos.pdf, 12. 5. 2024Ustav Estonije - Constitution of Estonia 1992 (rev. 2015). Dostupno na https://www.constituteproject.org/constitution/Estonia_2015, 12. 5. 2024.
Ustav Litvanije – Constitution of Lithuania 1992 (rev. 2019). Dostupno na: https://www.constituteproject.org/constitution/Lithuania_2019, 12. 5. 2024.
Ustav Letonije – Constitution of Latvia 1922 (reinst.1991, rev. 2016). Dostupno na: https://www.constituteproject.org/constitution/Latvia_2016, 12. 5. 2024.
Ustav Mađarske – Constitution of Hungary 2011(rev. 2016). Dostupno na:
https:// www.constituteproject.org/constitution/Hungary_2016, 12. 5. 2024.
Ustav Poljske – Constitution of Poland 1997 (rev. 2009). Dostupno na: https://www.constituteproject.org/constitution/Poland_2009, 12. 5. 2024.
Ustav Češke – Constitution of Czech Republic 1993 (rev. 2013). Dostupno na: https:// www.constituteproject.org/constitution/Czech_Republic_2013, 12. 5. 2024..
Ustav Slovačke – Constitution of Slovakia 1992 (rev. 2017). Dostupno na: https:// www.constituteproject.org/constitution/Slovakia_2017.
Ustav Rumunije – Constitution of Romania 1991 (rev. 2003). Dostupno na: https://www.constituteproject.org/constitution/Romania_2003.
Zakon o predsedniku Republike Srbije,Službeni glasnik RS, br. 11/2007.
Poslovnik Predstavničkog doma Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine,Službeni glasnik BiH, br. 79/2014, 81/2015, 97/2015, 78/2019, 26/2020, 53/2022, 59/2023.
Poslovnik Doma naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine, Službeni glasnik BiH, br. 58/2014, 88/2015, 96/2015 i 53/2016.
Poslovnik o radu Predsjedništva Bosne i Hercegovine, Službeni glasnik BiH, br. 10/2013, 32/2013 i 22/2014)
Poslovnik o radu Doma naroda Parlamenta Federacije BiH. Dostupno: na https:///parlamentfbih.gov.ba/v2/userfiles/file/poslovnika_o%20_radu/POSLOVNIK%20O%20RADU_bos.pdf, 12. 5. 2024.